Оригинальный текст 1.1.11
|| 1.1.11 ||
anyābhilāṣitā-śūnyaṁ jñāna-karmādy-anāvṛtam |
ānukūlyena kṛṣṇānuśīlanaṁ bhaktir uttamā ||
śrī-jīvaḥ : atha tasyā lakṣaṇaṁ vadann eva grantham ārabhate anyeti | anuśīlanam atra kriyā-śabda-baddhātmartha-mātram ucyate | dhātv-arthaś ca dvividhaḥ | pravṛtti-nivṛtty-ātmakaḥ kāya-vāṅ-mānasīyas tat-tat-ceṣṭā-rūpaḥ, prīti-viṣādātmako mānasas tat-tad-bhāva-rūpaś ca | sattvāsattve tu parasparopamarditatvāc ceṣṭāntargate eva | tad evaṁ sati kṛṣṇa-sambandhi kṛṣṇārthaṁ vānuśīlanaṁ kṛṣṇānuśīlanam iti | tat-sambandha-mātrasya tādarthyasya vā vivakṣitatvād guru-pādāśrayādau bhāva-rūpasyāpi kroḍīkṛtatvāt tat-sthāyini vyabhicāriṣu ca bhāveṣu nāvyāptiḥ | etac ca kṛṣṇa-tad-bhakta-kṛpayaika-labhyaṁ, śrī-bhagavataḥ svarūpa-śakti-vṛtti-rūpam ato’prākṛtam api kāyādi-vṛtti-tādātmyenaiva tatra tatrāvirbhūtam iti jñeyam | agre tu spaṣṭīkariṣyate |
kṛṣṇa-śabdaś cātra svayaṁbhagavataḥ śrī-kṛṣṇasya tad-rūpāṇāṁ cānyeṣām api grāhakaḥ | tāratamyaṁ cāgre vivecanīyam | tatra bhakti-mātratva-siddhy-arthaṁ viśeṣaṇam--ānukūlyeneti | prātikūlye bhaktitvāprasiddheḥ | ānukūlyaṁ cāsminn uddeśyāya śrī-kṛṣṇāya rocamānā pravṛttiḥ | prātikūlyaṁ tu tad-viparītaṁ jñeyam | tṛtīyā ceyaṁ viśeṣaṇa eva, na tūpalakṣaṇe | tataś ca yathā śastriṇaḥ samānayety ukte śastrāṇām api samānayanaṁ prasajyate, tathānukūlyasyāpi bhaktitva-vidhānam | na tu śastriṇo bhojayety atra śastrāṇām abhojanavat tad-avidhānam |
nanv ānukūlyaṁ bhaktir ity evāstām | tataś ca rājāyaṁ gacchatīty atra rāja-padena tat-parikarāṇāṁ grahaṇaṁ syāt | satyaṁ, tathāpi dhātv-artha-bhedānāṁ spaṣṭā pratipattir na syād iti dhātv-artha-mātra-grahaṇāyānuśīlana-padam upādīyate | anv iti padaṁ cānukūlye jāte muhur eva śīlanaṁ syād ity abhiprāyeṇa kṛtam | tad etat svarūpa-lakṣaṇam | uttamātva-siddhy-arthaṁ tu taṭastha-lakṣaṇena viśeṣaṇa-dvayam--anyābhilāṣitā-śūnyam iti | atra anya- iti bhakty-ekābhilāṣeṇa yuktam ity arthaḥ | jñānam atra nirbheda-brahmānusandhānam, na tu bhajanīya-tattvānusandhānam api, tasyāvaśyāpekṣaṇīyatvāt | karma cātra smṛty-ādy-uktaṁ nitya-naimittikādi, na tu bhajanīya-paricaryādi | tasya tad-anuśīlana-rūpatvāt | ādi-śabdena vairāgya-yoga-sāṅkhyābhyāsādayaḥ | atra śrī-kṛṣṇānuśīlanaṁ kṛṣṇa-bhaktir iti vaktavye bhagavac-chāstreṣu kevalasya ca bhakti-śabdasya tatraiva viśrāntir ity abhiprāyāt tathoktaṁ, tathaiva hy agrima-vākyam iti ||11||
mukundaḥ : kṛṣṇānuśīlanaṁ kṛṣṇasya dehendriyāntaḥkaraṇair abhyāsaḥ | śīla upadhāraṇa iti caurādiko dhātuḥ | kṛṣṇa-śabdaś cātra yatra granthe yasya bhagavataḥ pratipādanaṁ tatra tasya nāma deyam iti nārāyaṇādīnām upalakṣaṇam | yasyānuśīlanaṁ tasyārthata eva prāptiḥ syād ity abhipretya bhaktir ity evoktam | na tu kṛṣṇa-bhaktir iti | tatra bhakti-mātra-siddhy-arthaṁ viśeṣaṇam ānukūlyeneti | ānukūlyaṁ kṛṣṇa-rocaka-pravṛttiḥ | tṛtīyeyaṁ viśeṣaṇe, na tūpalakṣaṇe | śāstriṇaḥ samānayetivad ānukūlyasyāpi bhaktitva-vidhānam uttamātva-siddhy-artham | taṭastha-lakṣaṇenānyetyādi-viśeṣaṇa-dvayam | jñānam ādhyātmikaṁ | karma nitya-naimittika-dāna-vratādi-smṛtyādy-uktam | ādi-padenālasyaṁ gṛhītam | lakṣaṇam idam ā-sādhanam ā-mahā-bhāvam anveti ||11||
viśvanāthaḥ : atha tasyā lakṣaṇaṁ vadann eva grantham ārabhate anyeti | yathā kriyā-śabdena dhātv-artha-mātram ucyate, tathātrānuśīlana-śabdenāpi dhātv-artha-mātram ucyate | dhātv-arthaś ca dvividhaḥ | pravṛtti-nivṛtty-ātmakaḥ | tatra pravṛtty-ātmaka-dhātv-arthas tu kāya-vāṅ-mānasīya-tat-tac-ceṣṭā-rūpaḥ | nivṛtty-ātmaka-dhātv-arthaś ca pravṛtti-bhinnaḥ prīti-viṣādātmako mānasas tat-tad-bhāva-rūpaś ca | sa ca vakṣyamāṇa-rati-premādi-sthāyi-bhāva-rūpaś ca | sevā-nāmāparādhānām udbhavābhāva-kāritety ādi-vacana-vyañjita-sevā-nāmāparādhādy-abhāva-rūpaś ca |
tad evaṁ sati kṛṣṇa-sambandhi kṛṣṇārthaṁ vānuśīlanam iti tat-sambandha-mātrasya tad-arthasya vā vivakṣitatvād guru-pādāśrayādau bhāva-rūpasyāpi kroḍīkṛtatvāt raty-ādi-sthāyini vyabhicāri-bhāveṣu ca nāvyāptiḥ | etac ca kṛṣṇa-tad-bhakta-kṛpayaiva labhyaṁ śrī-bhagavataḥ svarūpa-śakti-vṛtti-rūpaṁ kāyādi-vṛtti-rūpeṇāvirbhūtam eva jñeyam | agre spaṣṭīkariṣyate |
kṛṣṇa-śabdaś cātra svayaṁ bhagavataḥ kṛṣṇasya tad-rūpāṇāṁ cānyeṣām avatārāṇāṁ grāhakaḥ | tāratamyam agre vivecanīyam | tatra bhakti-svarūpatā-siddhy-arthaṁ viśeṣaṇam āha— ānukūlyeneti | prātikūlye bhaktitvāprasiddheḥ | ānukūlyaṁ coddeśyāya śrī-kṛṣṇāya rocamānā pravṛttir ity ukte lakṣaṇe’tivyāptir avyāptiś ca | tad yathā— asura-kartṛka-prahāra-rūpānuśīlanaṁ yuddha-rasa utsāha-ratiḥ śrī-kṛṣṇāya rocate, yathoktaṁ prathama-skandhe manasvinām iva san saṁprahāraḥ [bhā.pu. 1.13.40] iti | tathā śrī-kṛṣṇaṁ vihāya dugdha-rakṣārthaṁ gatāyā yaśodāyās tādṛśānuśīlanaṁ kṛṣṇāya na rocate, yathoktaṁ śrī-daśame– saṁjāta-kopa-sphuritāruṇādharaḥ [bhā.pu. 10.9.6] iti | tathā ca tatra tatrātivyāpta-vyāpti-vāraṇāyānukūlyaṁ nāma prātikūlya-śūnyatvam eva vivakṣaṇīyam | evaṁ saty asureṣu dveṣa-rūpa-prātikūlya-sattvān nātivyāptiḥ | evaṁ yaśodāyāḥ prātikūlyābhāvān nāvyāptir iti bodhyam | etena viśeṣaṇasyānukūlyasyaiva bhaktitvam astu | bhakti-sāmānyasyaiva kṛṣṇāya rocamānatvād viśeṣyasyānuśīlana-padasya vaiyarthyam ity api śaṅkā nirastā | tādṛśa-prātikūlyasyābhāva-mātrasya ghaṭe’pi sattvāt | uttamātva-siddhy-arthaṁ viśeṣaṇa-dvayam āha anyābhilāṣitā-śūnyam ity ādi |
katham-bhūtam anuśīlanam ? anyasmin bhakty-atiriktatve phalatvenābhilāṣa-śūnyam | bhaktyā sañjātayā bhaktyā [bhā.pu. 11.3.31] ity ekādaśokter bhakty-uddeśaka-bhakti-karaṇam ucitam evety ato’nyasmin khalu bhakty-atirikta iti | yathātrānyābhilāṣa-śūnyatvaṁ vihāyānyābhilāṣa-svabhāvārthaka-tācchīlya-pratyayena kasyacid bhaktasya kadācid akasmāt maraṇa-saṅkaṭe prāpte « he bhagavan bhaktaṁ mām etad vipatteḥ sakāśād rakṣa » iti | kadācitkābhilāṣa-sattve’pi na kṣatiḥ | yatas tasya vaivaśya-hetuka-svabhāva-viparyayeṇaiva tādṛg-abhilāṣo, na tu svābhāvika iti bodhyam |
punaḥ kīdṛśam ? jñāna-karmādy-anāvṛtam | jñānam atra nirbheda-brahmānusandhānam | na tu bhajanīya-tattvānusandhānam api | tasyāvaśyāpekṣaṇīyatvāt | karma smārta-nitya-naimittikādi, na tu bhajanīya-paricaryādi | tasya tad-anuśīlana-rūpatvāt | ādi-śabdena yajña-vairāgya-yoga-sāṅkhyābhyāsādayas tair anāvṛtam | na tu pūrvavat tac-chūnyam ity arthaḥ | tena ca bhakty-āvarakāṇām eva jñāna-karmādīnāṁ niṣedho’bhipretaḥ | bhakty-āvarakatvaṁ nāma vidhi-śāsanān nitya-karmākaraṇe pratyavāyādi-bhayāc chraddhayā kriyamāṇatvam | tathā bhakty-ādi-rūpeṣṭa-sādhanatvāc chraddhayā kriyamāṇatvaṁ ca | tena loka-saṁgrahārtham aśraddhayāpi pitrādi-śrāddhaṁ kurvatāṁ mahānubhāvānāṁ śuddha-bhaktau nāvyāptiḥ | atra śrī-kṛṣṇānuśīlanaṁ kṛṣṇa-bhaktir iti vaktavye bhagavac-chāstreṣu kevalasya ca bhakti-śabdasya tatraiva viśrāntir ity abhiprāyāt tathoktam ||11||
siddhānta-sarasvatī: prāg asya taṭastha-lakṣaṇam āha anyābhilāṣitā-śūnyaṁ anyābhilāṣitā kṛṣṇa-bhajana-sampādana-virodhi-yoṣit-saṅgādi-rūpā durnīti-mūlā vāñchā | tayā śūnyaṁ vihīnam | jñāna-karmādy-anāvṛtaṁ jñānam atra nirbheda-brahmānusandhānaṁ, na tu bhajanīyatvānusandhānam api, tasyāvaśyāpekṣaṇīyatvāt | karma ca smṛty-ādy-uktaṁ nitya-naimittikādi, na tu bhajanīya-paricaryādi, tasya tad-anuśīlana-rūpatvāt | ādi-śabdena vairāgya-yoga-sāṅkhyābhyāsādayaḥ, tair anāvṛtam avyavahitam apratihatam | ānukūlyena ānukūlyam atra bhajanoddeśyāya śrī-kṛṣṇāya rocamānā pravṛttiḥ, prātikūlyaṁ tu tad-viparītaṁ jñeyam | tasya bhajana-virodhāt, teneti viśeṣeṇa tṛtīyā na tu upalakṣaṇataḥ ānukūlyasyāpi bhaktitva-vidhānaṁ jñeyam | kṛṣṇānuśīlanaṁ | kṛṣṇa-śabdaś cātra svayaṁ bhagavataḥ śrī-kṛṣṇasya, tad-rūpāṇāṁ cānyeṣāṁ api śrī-viṣṇu-tattvānāṁ grāhakaś ceti bodhyam | tasya kṛṣṇasya sambandhi, kṛṣṇārthaṁ vā anuśīlanaṁ kāya-vāṅ-mānasīyat-tac-ceṣṭā-rūpaṁ prīti-viṣayātmakaṁ śaithilya-parityāga-pūrvakaṁ muhur eva tat-tat-karma-pravartanam eva uttamā bhaktiḥ | anena vaidha-rāgānuga-mārgayoḥ sādhaka-siddha-daśayor ubhayatrāpy asyāḥ suṣṭhu vaiśiṣṭyaṁ sphuṭaṁ kathitam (anubhāṣya 2.9.167) ||11||
—o)0(o—