Оригинальный текст 1.1.2

|| 1.1.2 ||
hṛdi yasya preraṇayā pravartito’haṁ varāka-rūpo’pi |
tasya hareḥ pada-kamalaṁ vande caitanya-devasya ||
śrī-jīvaḥ: atha nija-bhakti-pravartanena kali-yuga-pāvanāvatāraṁ viśeṣataḥ svāśraya-caraṇa-kamalaṁ śrī-śrī-caitanya-devaṁ bhagavantaṁ namaskaroti—hṛdīti | hṛdi yasya preraṇayā pravartito’smin sandarbha iti śeṣaḥ | varāketi svayaṁ dainyoktaṁ, sarasvatī tu tad-asahamānā varaṁ śreṣṭham ā samyak kāyati śabdāyata iti | tad-dvāreṇaiva taṁ stāvayati mat-kavitāyām api tat-preraṇayaivātra pravṛttiḥ syān nāyathety aper arthaḥ ||2||
mukundaḥ: atidurbodha-bhakti-rasa-nirūpaṇe ayogya-mānī śrī-kṛṣṇa-caitanyasya kṛpayā tat sambhāvayan taṁ ca nanda-nandatavena bodhayan bhūyo’pi maṅgalam ācarati—hṛdīti | tasya hareḥ śrī-kṛṣṇasya pada-kamalaṁ vande | tasya kasya ? yasya hṛdi preraṇayātra rasa-varṇane pravṛttiḥ | atrety arthād adhyāhāryam | kīdṛg apy ahaṁ varāka-rūpo’pi varāka-svabhāve’pi—rūpaṁ svabhāva-saundarye iti viśvaḥ | sādṛśyārthe rūpa-pratyayaḥ—varāka-sadṛśo’pi | pakṣe, varākaś cāsau rūpo rūpākhyaḥ sa iti sva-nāmnaḥ sva-granthe prakaṭanam | varākasyāpi mama brahma-śivādi-durgame’py arthe niyojakatveneśvarasyaivaitat-kartṛtvam | na tu mameti kaver vinayena bhagavad-aiśvaryasya sūcikoktiḥ | 
nanu jayatīty anena kṛṣṇas tvayā vandito’sti, punaḥ kimarthaṁ vandanam iti cet tatrāha—caitanya devasya | yo’sau rādhā-preyān śrī-kṛṣṇa iha khalu trividha-tāpais tāpitān janān bhajana-gandham apy ajānato mahā-kṛpālu-maulitvāt tāpa-śamana-pūrvakaṁ dāsya-sakhyādi-bhaktau svayam ācaraṇādinā pravartanecchus tatra pravṛttebhyas tat-tad-bhakti-rasa-mahāmṛta-laharī-vitaraṇāya rādhādi-nija-madhura-rasa-parivārāṇāṁ mahā-bhāvāḍhyānāṁ prema-snehādinā vivaśas teṣāṁ mahā-bhāvādi-mādhuryaṁ kīdṛśam iti tad-āśrayatvena tad āsvādayituṁ ca tat-tat-svabhāvika-bhāvāmṛtocchalita-svānta-sindhubhir nitya-nija-parivāraiḥ saha svayaṁ śrī-kṛṣṇa-caitanya-rūpeṇa prakaṭībabhūva | tasyeti bhagavat-pratipādaka-purāṇādi-sāroddhārātmako’yaṁ sandarbha iti cāgatam |
nanu, śrī-kṛṣṇa-caitanyasya śrī-kṛṣṇatve kiṁ pramāṇam iti cet, śrī-bhagavad-gītā-vacanaṁ tāvad avadhāryatām—dharma-saṁsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge [gītā 4.8] iti | dharmaś ca tat-pravartita-nāma-saṅkīrtana-rūpa eva mukhyaḥ kalau | yad uktaṁ viṣṇu-purāṇe—
dhyāyan kṛte yajan yajñais tretāyāṁ dvāpare’rcayan |
yad āpnoti tad āpnoti kalau saṅkīrtya keśavam || [vi.pu. 6.2.17] iti | 
ekādaśe kali-yugopāsya-prasaṅge spaṣṭam eva tasya bhagavattvaṁ nirūpitam | tad yathā—
kṛṣṇa-varṇaṁ tviṣākṛṣṇaṁ sāṅgopāṅgāstra-pārṣadam |
yajñaiḥ saṅkīrtana-prāyair yajanti hi su-medhasaḥ || [bhā.pu. 11.5.32] iti |
asyārthaḥ—tviṣā kāntyā yo’kṛṣṇo gauras taṁ sumedhaso vivekinaḥ kalau yajanti upāsate | kair yajanti ? yajñaiḥ pūjā-sambhāraiḥ | kimbhūtair yajñaiḥ ? saṅkīrtana-prāyaiḥ | saṅkīrtanaṁ bahubhir militvāty uccaiḥ śrī-kṛṣṇa-gānam, tat-pradhānaiḥ | kathambhūtaṁ tam ? kṛṣṇa-varṇaṁ, kṛṣṇaṁ kṛṣṇeti nāma vā varṇayati parama-prema-vivaśatayā gāyati | parama-kāruṇikatayopadiśati ceti tathā tam | punaḥ kimbhūtam ? sāṅgopāṅgāstra-pārṣadam | aṅgaṁ śrī-nityānandaḥ | upāṅgaṁ śrīmad-advaitācāryaḥ | aṅgaṁ copāṅgaṁ ca aṅopāṅgam | tad-astrāṇīva mahā-prabhāva-mayatvāt, sudarśanādy-astra-nigrāhya-daitya-tulya-bahirmukhānāṁ tad-darśanād eva bhaktau pravṛttyā asura-svabhāva-parityāgāt | aṅgopāṅgāstrāṇi ca pārṣadāś ca śrī-gadādhara-paṇḍita-prabhṛtayo’ntaraṅga-śakti-rūpāḥ | śrīnivāsa-prabhṛtayo bhakta—rūpāś cāṅgopāṅgāstra-pārṣadās taiḥ saha vartamānam | aṅgopāṅgasyāstravan nirūpaṇam—pārṣadānāṁ darśanād bhakti-pravṛtti-pūrvakāsura-svabhāva-parityāge saty api tasyādhikyārtham | svayaṁ bhagavattvam api sūcayaty etad-viśeṣaṇam |
asya gauratvaṁ ca—
āsan varṇās trayo hy asya gṛhṇato ‘nuyugaṁ tanūḥ |
śuklo raktas tathā pīta idānīṁ kṛṣṇatāṁ gataḥ || [bhā.pu. 10.8.13]
iti garga-vacanepāriśeṣya-pramāṇa-labdham | tathā hi, idānīṁ kṛṣṇatāṁ gataḥ ity atredānīm ity anena dvāparasyoktatvāt—dvāpare bhagavāñ śyāmaḥ [bhā.pu. 11.5.27] vidhānāc ca kṛṣṇasya dvāparopāsyatvam uktam | śukla-raktayoḥ satya-tretopāsyatvenaikādaśa eva varṇitatvāc ca kalau śrī-gauraḥ pariśiṣyate | ato vaiśampāyanīya-sahasra-nāma-stotre—
suvarṇa-varṇo hemāṅgo varāṅgaś cāṅganāṅgadī |
tathā sannyāsa-kṛt samaḥ śānto niṣṭhā-śānti-parāyaṇaḥ || iti |
nanv āsann ity anena pītasyātītatva-nirdeśāt kathaṁ bhāvino gaurasya grahaṇam iti cet prācīna-gaurāpekṣayātītatva-nirdeśa iti brūmaḥ | nahy asminn eva kalau śrī-gaurāvatāraḥ, kintu pratikalpe’ṣṭaviṁśac-caturyuga-dvāparānte śrī-kṛṣṇaāvatāravat-tat-paścāt kalau śrī-gaurāvatārasya niścayāt | 
nanv etair vacanair yugāvatāratvam asyāyātam | kathaṁ śrī-kṛṣṇaḥ svayam avatīrṇa iti cet, dvāparopāsyasya śyāmasya yaśodānandane’ntarbhāva iva kaly-upāsyasya kṛṣṇa-varṇa-yugāvatārasya śrī-śacīnandane’ntarbhāvo’ṅgopāṅgāstra-pārṣadaiḥ sahāvatārāt | 
 
jñānataḥ sulabhā muktir bhuktir yajñādi-puṇyataḥ |
seyaṁ sādhana-sāhasrair hari-bhaktiḥ sudurlabhā || [bha.ra.si. 1.1.36]
bhuktiṁ muktiṁ harir dadyād arcito’nyatra sevinām |
bhaktiṁ tu na dadāty eva yato vaśyakarī hareḥ || [bha.ra.si. 1.2.222]
ity ādi-vacanebhyo yasyāḥ sādhana-sāhasra-karaṇe’py āprāpti-śravaṇaṁ tāṁ, tasyāḥ sva-vaśya-kārikāyā rati-lakṣaṇāyāḥ, tasyā api paramotkarṣa-rūpāyāḥ prema-lakṣaṇāyāś ca bhakte jagāi-mādhāi-prabhṛti-mahā-pātakebhyo vitaraṇāt | munīnām api manaso’py agocarasya śrī-kṛṣṇāvatāra-rahasyasya prakāśanāt | vidvad-anubhava-siddhatvāc ca | 
atha vidvad-anubhavaḥ | tatra grantha-kṛtāṁ sa yathā—
apāraṁ kasyāpi praṇayi-jana-vṛndasya kutukī
rasa-stomaṁ hṛtvā madhuram upabhoktuṁ kam api yaḥ |
ruciṁ svām āvavre dyutim iha tadīyāṁ prakaṭayan
sa devaś caitanyākṛtir atitarāṁ naḥ kṛpayatu || 
parama-vidvac-chiromaṇīnāṁ śrī-sārvabhauma-bhaṭṭācāryāṇāṁ—kālān naṣṭaṁ bhakti yogam ity ādi | 
kṛṣṇo devaḥ kali-yuga-bhavaṁ lokam ālokya sarvaṁ
pāpāsaktaṁ samajani kṛpā-sindhu-caitanya-mūrtiḥ |
tasmin yeṣāṁ na bhavati sadā kṛṣṇa-buddhir narāṇāṁ
dhik tān dhik tān dhig iti dhig iti vyāharet kiṁ mṛdaṅgaḥ || iti ca teṣām eva |
śrī-raghunātha-dāsa-gosvāmināṁ, yathā—
śacī-sūnuṁ nandīśvara-pati-sutatve guru-varaṁ 
mukunda-preṣṭhatve smara param ajasraṁ nanu manaḥ || [manaḥ-śikṣā 2] iti |
śrī-jīva-gosvāmināṁ, yathā—
antaḥ kṛṣṇaṁ bahir gauraṁ darśitāṅādi-vaibhavam |
kalau saṅkīrtanādyaiḥ smaḥ kṛṣṇa-caitanyam āśritāḥ || iti | 
śrī-prabodhānanda-sarasvatīnāṁ, yathā—
vande śrī-kṛṣṇa-caitanyaṁ gauraṁ kṛṣṇam api svayam |
yo rādhā-bhāva-saṁlubdhaḥ svabhāvaṁ nitarāṁ jahau || ity ādi sahasram |
nanu tasya śrī-kṛṣṇatve—
pratyakṣa-rūpa-dhṛg devo dṛśyate na kalau hariḥ |
kṛtādiṣv eva tenāsau triyugaḥ paripaṭhyate ||
kaler ante ca samprāpte kalkinaṁ brahma-vādinam |
anupraviśya kurute vāsudevo jagat-sthitim || 
iti triyuga-nāma-vyākhyātṛ-viṣṇu-dharma-vacanatas tasya kalau pratyakṣatā virudhyeteti cen, na | yata idam eva pratyuta tasya sākṣāt śrī-kṛṣṇatve liṅgaṁ niratiśayaiśvaryeṇa maryādām atikramya śrī-kṛṣṇasya kali-prathame’vasthānavad asyāpi tathātvenaiva kalāvataraṇa-sambhavād iti ||2||
viśvanāthaḥ: atha nija-bhakti-pravartanena kali-yuga-pāvanāvatāraṁ viśeṣataḥ svāśraya-caraṇa-kamalaṁ śrī-śrī-caitanya-devaṁ bhagavantaṁ namaskaroti—hṛdīti | hṛdi viṣaye yasya preraṇayā pravartita ity asmin grantha iti śeṣaḥ | varāketi svayaṁ dainyenoktaṁ, vastutas tu varaṁ śreṣṭham ā samyak kāyate śabdāyata iti tam eva stāvayati ity arthaḥ | mat-kavitāyām api tat-preraṇayaivātra pravṛttiḥ syān nāyathety aper arthaḥ ||2||
siddhānta-sarasvatī : nija-bhagavat-sevā-pravartakaṁ svāśraya-caraṇa-kamalaṁ bhagavantaṁ gaura-hariṁ namaskaroti—ahaṁ varāka-rūpaḥ kṣudra-dīna-rūpaḥ | svayaṁ gosvāmi-kula-cūḍāmaṇer api atidainya-vaśād eveyam uktiḥ | api yasya kartṛ-bhūtasya gaurasya hṛdi manasi preraṇayā hṛd-viṣayānujñayā pravartitaḥ preritaḥ | tasya caitanya-devasya hareḥ gaura-hareḥ kṛṣṇa-caitanyasya pada-kamalaṁ caraṇāravindaṁ ahaṁ vande (anubhāṣya 2.19.134) ||
—o)0(o—